
راهکارهایی برای افزایش تمرکز هنگام مطالعه
کتاب را باز میکنی، چند خط میخوانی و ناگهان یادت میافتد باید به پیامی جواب بدهی. تلفن را برمیداری و چند دقیقه بعد متوجه میشوی هنوز همان صفحه روبهرویت باز است.
یا شاید تلفن همراه هم کنارت نیست، اما ذهنت مدام سراغ امتحان، کارهای عقبافتاده یا گفتوگویی میرود که دیروز داشتهای. هر بار دوباره به کتاب برمیگردی، اما چند دقیقه بعد رشته افکارت قطع میشود.
اگر این تجربه برایت آشناست، تنها نیستی. تمرکز هنگام مطالعه به معنی نداشتن هیچ فکر مزاحمی نیست؛ مهمتر این است که حواسپرتی را زودتر بشناسی و بتوانی توجهت را به مطالعه برگردانی.
در ادامه، چند راهکار کاربردی را بررسی میکنیم که میتوانی متناسب با شرایط خودت امتحانشان کنی.
چرا هنگام مطالعه حواسمان پرت میشود؟
حواسپرتی همیشه یک علت مشخص ندارد. گاهی محیط اطراف شلوغ است و گاهی هم موضوعی ذهنمان را درگیر کرده است. در بعضی مواقع نیز درس آنقدر دشوار یا مبهم به نظر میرسد که نمیدانیم از کجا شروع کنیم.
پیش از اینکه خودت را سرزنش کنی، ببین کدام عامل برای تو پررنگتر است:
- عوامل محیطی: اعلان تلفن همراه، سروصدا یا رفتوآمد.
- عوامل ذهنی: نگرانی، فکر کردن به کارهای دیگر یا ترس از نتیجه امتحان.
- مشکل در برنامه مطالعه: هدف نامشخص، حجم زیاد درس یا نداشتن زمان استراحت.
- نیازهای جسمی: خستگی، کمخوابی یا نشستن طولانیمدت.
راهکار مناسب به علت حواسپرتی تو بستگی دارد. برای مثال، خاموش کردن اعلانها مفید است، اما اگر ذهنت درگیر یک مسئله حلنشده باشد، شاید لازم باشد برای آن هم زمانی در نظر بگیری.
۱. پیش از شروع، کار مشخصی برای خودت تعیین کن
وقتی به خودت میگویی «باید چند ساعت درس بخوانم»، ممکن است شروع کردن سخت شود. اما یک هدف کوچک و روشن، قدم اول را مشخص میکند.
بهجای «امشب مطالعه میکنم»، یکی از این هدفها را انتخاب کن:
- این بخش را میخوانم و به سه سؤال درباره آن جواب میدهم.
- ده واژه را مرور میکنم.
- یک مبحث را میخوانم و نکته اصلی آن را مینویسم.
هدف را طوری انتخاب کن که بدانی از کجا شروع کنی و در پایان بتوانی بررسی کنی به آن رسیدهای یا نه.
۲. افکار مزاحم را روی کاغذ پارک کن
یکی از آزاردهندهترین شکلهای حواسپرتی، فکرهایی هستند که نمیخواهیم فراموششان کنیم:
«باید به دوستم پیام بدهم.»
«یادم نرود برای فردا برنامه بریزم.»
«اگر در امتحان موفق نشوم چه؟»
برای چنین لحظههایی یک کاغذ کنار دستت بگذار. وقتی فکری به ذهنت میآید، آن را کوتاه یادداشت کن و به خودت بگو بعد از پایان نوبت مطالعه به آن برمیگردی.
برای مثال:
فکر مزاحم: باید به دوستم پیام بدهم.
زمان رسیدگی: بعد از تمام کردن این بخش.
در مقاله How to Tame Your Wandering Mind در Psychology Today نیز پیشنهاد میشود ایده یا فکری را که نمیخواهیم از دست بدهیم یادداشت کنیم و در زمان دیگری به آن برگردیم. این پیشنهاد یک ابزار ساده برای امتحان کردن است، نه راهحلی تضمینی برای تمام مشکلات تمرکز. (psychologytoday.com)
۳. تلفن همراه را از دسترس آسان خارج کن
اگر برای مطالعه به تلفن همراه نیاز نداری، آن را روی حالت بیصدا بگذار و کمی دورتر از میز قرار بده. اگر هم برای دیدن جزوه یا کلاس آنلاین به آن نیاز داری، اعلانهای غیرضروری را خاموش کن و برنامههای نامرتبط را ببند.
میتوانی پیش از شروع، زمان مشخصی برای چک کردن پیامها تعیین کنی؛ مثلاً بعد از پایان یک بخش مطالعه. این کار کمک میکند هر بار که فکری درباره پیامها به ذهنت میرسد، تصمیم تازهای نگیری.
۴. مطالعه را به نوبتهای قابلمدیریت تقسیم کن
اگر برای مدت طولانی پشت میز مینشینی و مرتب خسته میشوی، مطالعه را به چند نوبت کوتاهتر تقسیم کن.
برای شروع میتوانی ۲۵ دقیقه مطالعه و ۵ دقیقه استراحت را امتحان کنی. این عدد یک نسخه ثابت برای همه نیست؛ اگر مطلب دشوار است یا این زمان برایت مناسب نیست، آن را تغییر بده.
در زمان استراحت از جای خودت بلند شو، کمی راه برو یا آب بنوش. سپس با یک هدف مشخص به مطالعه برگرد.
۵. بهجای خواندن منفعلانه، از خودت سؤال بپرس
گاهی چشمهایمان روی جملهها حرکت میکنند، اما ذهنمان جای دیگری است. یکی از راههای درگیر شدن با مطلب این است که هنگام مطالعه برای خودت سؤال بسازی.
برای مثال:
- این بخش میخواهد به چه پرسشی پاسخ بدهد؟
- مهمترین نکته آن چیست؟
- آیا میتوانم مفهوم را با کلمات خودم توضیح بدهم؟
- چه مثالی برای آن به ذهنم میرسد؟
پس از خواندن هر بخش، کتاب را ببند و پاسخ یکی از سؤالها را بنویس یا بلند توضیح بده. سپس به متن برگرد و ببین چه چیزی را جا انداختهای. این کار علاوه بر درگیر کردنت با مطلب، نشان میدهد کدام قسمت به مرور بیشتری نیاز دارد. (psychologytoday.com)
۶. محل مطالعه را برای خودت آماده کن
لازم نیست میز مطالعهات کامل و بینقص باشد. کافی است پیش از شروع، چیزهایی را که احتمالاً باعث وقفه میشوند کمتر کنی.
کتاب، دفتر و وسایل موردنیازت را آماده بگذار و اگر برایت ممکن است، مکانی را انتخاب کن که رفتوآمد و سروصدای کمتری داشته باشد. اگر با دیگران زندگی میکنی، میتوانی زمان مطالعهات را با آنها در میان بگذاری.
شرایط همه یکسان نیست؛ بهجای منتظر ماندن برای محیط ایدئال، ببین چه تغییر کوچکی در فضای فعلیات ممکن است.
۷. وقتی حواست پرت شد، خودت را سرزنش نکن
گاهی خودِ حواسپرتی به اندازه واکنش ما به آن زمان نمیگیرد. متوجه میشویم چند دقیقه از دست رفته و بعد مدتی دیگر را صرف سرزنش خودمان میکنیم.
دفعه بعد که متوجه شدی ذهنت از درس دور شده، این سه قدم را امتحان کن:
۱. متوجه حواسپرتی شو.
۲. اگر فکری نیاز به رسیدگی دارد، آن را کوتاه یادداشت کن.
۳. به آخرین جمله یا سؤال مطالعه برگرد.
تمرکز مهارتی نیست که فقط با یک تصمیم ناگهانی به دست بیاید. برگشتن به کار، بخشی از تمرین آن است.
۸. خواب و استراحت را از برنامه حذف نکن
اگر همیشه خستهای، احتمالاً طولانیتر نشستن پشت میز بهتنهایی مشکل را حل نمیکند. به خواب، استراحت و فشار برنامه روزانهات نگاه کن.
سعی کن برنامهای بچینی که در کنار مطالعه، زمانی هم برای استراحت داشته باشد. اگر با وجود استراحت کافی، مشکل تمرکز یا خستگی برای مدت طولانی ادامه دارد و زندگی روزمرهات را مختل میکند، گفتوگو با پزشک یا متخصص سلامت روان میتواند کمککننده باشد.
یک تمرین نوشتن پیش از مطالعه
اگر پیش از شروع مطالعه ذهنت شلوغ است، این تمرین کوتاه را امتحان کن. یک برگه بردار و سه جمله را کامل کن:
الان چه چیزی ذهنم را درگیر کرده است؟
برای مثال: «نگرانم برای امتحان وقت کافی نداشته باشم.»
در این نوبت مطالعه چه کاری از دستم برمیآید؟
برای مثال: «میتوانم یک بخش را بخوانم و به سؤالهای آن جواب بدهم.»
چه چیزی را به زمان دیگری موکول میکنم؟
برای مثال: «بعد از این نوبت، برنامه فردا را بررسی میکنم.»
لازم نیست نوشتهات طولانی باشد. هدف این است که نگرانی و قدم عملی بعدی را از هم جدا کنی. اگر این تمرین برایت مفید نبود، روش دیگری را انتخاب کن؛ تجربه افراد متفاوت است.
دوره صوتی رایگان نوشتن
نوشتن فقط برای خلاصهبرداری از درس نیست. گاهی چند خط نوشتن درباره فکرها و احساسات، کمک میکند متوجه شویم چه چیزی ذهنمان را درگیر کرده است.
اگر دوست داری نوشتن را بیشتر وارد زندگی روزمرهات کنی، میتوانی به دوره صوتی رایگان نوشتن من گوش بدهی.
گوش دادن به دوره صوتی رایگان نوشتن
سؤالات متداول
برای افزایش تمرکز هنگام مطالعه از کجا شروع کنیم؟
ابتدا فقط یک عامل حواسپرتی را انتخاب کن. مثلاً اعلانهای تلفن را خاموش کن یا هدف یک نوبت مطالعه را روی کاغذ بنویس. بعد از چند روز ببین چه چیزی برایت بهتر عمل میکند.
وقتی افکار مزاحم اجازه درس خواندن نمیدهند چه کنیم؟
میتوانی فکر را کوتاه یادداشت کنی و زمان مشخصی برای رسیدگی به آن بگذاری. سپس به بخش کوچکی از مطالعه برگرد. اگر نگرانیها شدید یا مداوماند و زندگی روزانهات را مختل میکنند، از متخصص کمک بگیر.
چند دقیقه مطالعه برای تمرکز بهتر مناسب است؟
زمان واحدی برای همه وجود ندارد. میتوانی با یک بازه کوتاه، مثلاً ۲۵ دقیقه، شروع کنی و بر اساس تجربه خودت آن را تغییر بدهی. مهم این است که هدف بازه مشخص باشد و برای استراحت هم جا بگذاری.
جمعبندی
برای افزایش تمرکز هنگام مطالعه، لازم نیست همه حواسپرتیها را برای همیشه حذف کنی. با هدف کوچک شروع کن، محیطت را آماده کن و برای فکرهایی که وسط مطالعه سراغت میآیند، یک برگه کنار دستت بگذار.
بار بعد که حواست پرت شد، بهجای سرزنش خودت، فکر را یادداشت کن و به یک قدم مشخص برگرد. تمرکز، بارها برگشتن به کاری است که انتخاب کردهای انجام بدهی.
منبع و مطالعه بیشتر: مقاله «How to Tame Your Wandering Mind» در وبسایت Psychology Today



